In een uitgelekt document stelt het Ierse voorzitterschap aan de EU-lidstaten voor dat het winstbelang van OpenAI, Anthropic, Google, Meta en SpaceX voorrang moet krijgen boven het grondrecht op gegevensbescherming. Het gebruik van persoonsgegevens „in de context van AI“ zou automatisch rechtmatig moeten zijn. Er lijkt brede informele overeenstemming te bestaan onder veel lidstaten. Met name zouden de grote techbedrijven alle in de afgelopen decennia verzamelde persoonsgegevens vrijwel zonder beperkingen kunnen gebruiken, zolang dit maar „in de context“ van AI gebeurt. Schrems: „Volgens deze voorstellen zouden de winsten van AI-bedrijven zwaarder wegen dan het grondrecht van Europeanen op privacy. Dit is niets anders dan een digitale onteigening van Europeanen.” Dit alles gebeurt ondanks het feit dat sleutelfiguren van AI-bedrijven actief waarschuwen voor de enorme risico’s die aan hun eigen producten verbonden zijn.
- Artikel in Politico met aanvankelijk uitgelekte documenten (achter een betaalmuur)
- Uitgelekt extreem voorstel van het Ierse voorzitterschap (PDF)
- Voorstel van Duitsland voor een grootschalige liberalisering van AI-bedrijven (PDF)
- Overzichtspagina van de Europese Commissie over de "Digital Omnibus"
Laatste barrières vallen weg: gaan de winsten van AI-bedrijven boven gegevensbescherming? Alsonderdeel van het voorstel voor de Digital Omnibus beweerde de Europese Commissie slechts kleine vereenvoudigingen voor EU-bedrijven door te voeren, terwijl ze expliciet aangaf een „hoog beschermingsniveau“ voor Europeanen te handhaven. Aangezien de wijzigingen minimaal zouden zijn, werd gekozen voor een „versnelde procedure“ – zonder enige toetsing aan de grondrechten en zonder de Europese deskundigengroep voor gegevensbescherming rechtstreeks te betrekken.
Artikel 88c, voorgesteld door de Europese Commissie (nu artikel 88 bis in het document van de Raad), beoogt het gebruik van persoonsgegevens voor AI vrij te maken. Het voorstel ligt momenteel bij de Raad, waar het Ierse voorzitterschap momenteel de leiding heeft. Ierland fungeert als EU-hoofdkwartier voor het merendeel van de Amerikaanse en Chinese AI-bedrijven, van SpaceX tot TikTok.
Met steun van Duitsland en andere grote EU-landen wordt momenteel voorgesteld dat bij het gebruik van persoonsgegevens „in de context van AI“ bedrijven in principe vrijwel alles mogen doen. De commerciële belangen van AI-bedrijven zouden in het algemeen zwaarder moeten wegen dan de grondrechten van gebruikers. Deze algemene toestemming zou ook gelden voor personen die nooit klant zijn geweest van een AI-bedrijf, of voor gegevens die decennia geleden zijn ingevoerd, bijvoorbeeld in chats of op sociale media. Alle persoonsgegevens die een AI-bedrijf op de een of andere manier in handen kan krijgen, zouden onder deze bepaling vallen. Het is niet nodig om gebruikers om toestemming te vragen – er wordt automatisch aangenomen dat bedrijven een doorslaggevend „gerechtvaardigd belang“ hebben als ze een AI-product trainen of gebruiken.
Schrems: “Een waarschijnlijke meerderheid van de EU-lidstaten stelt nu dat de belangen van Elon Musk, Zuckerberg, Google of OpenAI – namelijk het behalen van enorme winsten – voorrang moeten krijgen boven het grondrecht van Europeanen op gegevensbescherming. Dit is niets minder dan de ‘digitale onteigening’ van Europeanen. Alles wat we ooit in digitale systemen hebben ingevoerd, of wat AI-bedrijven op andere wijze hebben verkregen, wordt vrij spel voor AI-bedrijven om te gebruiken.”
De verkoop van Europese gegevens aan de VS en China. Politici lijken te geloven dat de Europese economie baat zal hebben bij het afschaffen van zoveel mogelijk wetten. Toch valt juist het tegenovergestelde te verwachten: de meeste EU-bedrijven beschikken noch over dezelfde hoeveelheid gegevens, noch over het kapitaal om te concurreren met Amerikaanse bedrijven. In veel gevallen zou dit ook kunnen betekenen dat de gegevens die door EU-bedrijven worden verzameld (maar op platforms of diensten in de VS worden verwerkt) naar aanbieders in de VS of China zouden vloeien.
Schrems: „Deze wetswijziging komt vooral ten goede aan de grote spelers, degenen die enorme hoeveelheden Europese gegevens hebben verzameld. Dit is een regelrechte uitverkoop van Europese gegevens aan mondiale bedrijven. Het zou er ook toe leiden dat een grote hoeveelheid knowhow van EU-bedrijven naar de VS of China zou wegvloeien. Vanuit het oogpunt van het industriebeleid is een dergelijke aanpak waanzin.”
Een blanco cheque voor een hele technologie? Gewoonlijkstaat de AVG verwerking toe voor specifieke doeleinden (bijvoorbeeld bewaring voor belastingdoeleinden of fraudepreventie). Het momenteel voorgestelde artikel 88c (of artikel 88bis) legitimeert echter een hele technologie. Ongeacht het doel waarvoor het wordt gebruikt, zou elk AI-systeem standaard op rechtmatige wijze alle persoonsgegevens verzamelen. Het voorgestelde artikel zou bijvoorbeeld ook het trainen en gebruiken van AI toestaan voor manipulatie, desinformatie, het genereren van naaktbeelden of moorddrones, en inderdaad elk ander twijfelachtig doel. Veel verwerkingen die tot nu toe illegaal waren, zouden plotseling legaal worden – alleen maar omdat ze plaatsvinden „in de context“ van een AI-systeem. Zo is gegevensverwerking voor gepersonaliseerde reclamedoeleinden (zonder toestemming) momenteel illegaal in de EU. Maar als reclame nu met behulp van AI-technologie wordt gepersonaliseerd, zou dit plotseling legaal worden.
Schrems: „Het is alsof je zegt dat alles mag – wat je ook doet – zolang het maar met een specifieke technologie gebeurt. Veel zaken die voorheen illegaal waren, zouden plotseling legaal zijn, zolang je maar AI gebruikt. Het is volstrekt absurd om een risicovolle technologie een voorkeursbehandeling te geven ten opzichte van elk ander computersysteem.”
De 45 jaar oude belofte van gegevensbescherming stort in. Op Europees niveau bestaat er al sinds 1981 wetgeving inzake gegevensbescherming. Al decennia lang is Europeanen beloofd dat een dergelijke (zogenaamd) „strikte“ gegevensbescherming ervoor zou zorgen dat platforms zoals Twitter/X, Facebook of Instagram, en bedrijven zoals Google of Microsoft die enorme hoeveelheden gegevens verzamelen, deze „nooit“ zouden gebruiken voor andere doeleinden dan waarvoor ze werden gedeeld. Het voorgestelde artikel 88c (of nu 88bis) breekt deze belofte: alle verzamelde gegevens liggen plotseling voor het grijpen, voor elk gebruik, door elk AI-systeem.
Schrems: „Sinds de jaren tachtig hebben we mensen beloofd dat grote bedrijven de gegevens weliswaar mogen bewaren, maar deze slechts in beperkte mate mogen gebruiken. Artikel 88bis gooit nu plotseling de sluizen open en staat onbeperkt gebruik van alle gegevens voor AI toe.”
Andere flagrante voorstellen: De EU-lidstaten hebben verder voorgesteld om de definitie van „persoonsgegevens“ drastisch te versmallen, wat onder andere betekent dat het onduidelijk is of bijvoorbeeld online tracking nog onder de AVG zou vallen. Bovendien zouden de rechten van betrokkenen niet van toepassing moeten zijn als ze door een betrokkene „misbruikt“ worden. In de praktijk zou de beslissing of gegevens nog steeds „persoonsgegevens“ zijn of dat er sprake is van „misbruik“ van een recht, voornamelijk door bedrijven worden genomen. Beide maatregelen zouden het in de praktijk bijna onmogelijk maken om de AVG te handhaven. Nog voordat duidelijk is of de AVG van toepassing is, zouden er al discussies ontstaan over de mogelijkheden en intenties van bedrijven en betrokkenen. In de praktijk kan dit jaren duren en tienduizenden euro’s kosten.
Schrems: „Deze wijzigingen komen rechtstreeks uit het draaiboek van elk groot advocatenkantoor dat grote techbedrijven verdedigt. We brengen jaren door in rechtbanken en bij autoriteiten om deze vorderingen te laten afwijzen. De EU-wetgever zal ze waarschijnlijk nog verder versterken en daarmee het EU-recht nog complexer en onuitvoerbaarder maken.”
Het standpunt van de Europese Commissie en het Europees Parlement. De Europese Commissie heeft enige tijd geleden een ommezwaai van 180 graden gemaakt en geeft momenteel duidelijk voorrang aan de belangen van de industrielobby’s boven de grondrechten. Het standpunt van het Europees Parlement blijft gemengd. Terwijl het grootste deel van de Europese Volkspartij ertoe neigt te pleiten voor steeds meer mazen in de digitale wetgeving van de EU, hebben leden van het Europees Parlement uit de centrumlinkse fracties zich hiertegen tot nu toe verzet. Ook groeperingen uit extreemrechts verzetten zich in toenemende mate tegen voorstellen voor een „vrijbrief“ voor Big Tech.
Laatste hoop: het Hof van Justitie? Debelangrijkste vraag lijkt te zijn of een wet zonder enige betekenisvolle beperkingen op enigerlei wijze te verzoenen is met de grondrechten van de EU. In het verleden heeft het Europees Hof van Justitie EU-wetgeving nietig verklaard in zaken waarbij sprake was van veel minder ingrijpende inbreuken op de grondrechten van de EU, zoals gegevensbewaring of de overdracht van EU-gegevens naar de Verenigde Staten.
Schrems: „Als de wetgever elk gevoel voor proportie en richting heeft verloren, dan kan het volk zich alleen nog tot de rechtbanken wenden. Elke extreme wet die een groot risico loopt te worden vernietigd, zou tegelijkertijd alleen maar meer rechtsonzekerheid creëren – in plaats van de beloofde vereenvoudiging.”
